Kijken of vergelijken ?

Posted by in Ontmoeten

Onlangs nam ik deel aan een workshop die me weer met de neus op de feiten drukte: Kijken is, hoewel we het voortdurend doen, misschien wel het moeilijkst wat er is. Want ja, we kijken wel de hele tijd, maar kijken we ook écht? Kijken we wel zuiver?

Eens te meer werd me tijdens de workshop (zie www.hardopkijken.nl: aanrader!) duidelijk, dat we niet alleen met onze ogen kijken. We kijken ook, en vaak minstens zo veel, met ons denken. Met ons denken kleuren we ons kijken als het ware in. Vaak doen we dat op een heel fundamentele manier: vóórdat we iets werkelijk zien, ‘weten’ we het al. We zien dan letterlijk wat we denken te zien.

Natuurlijk is dat ook de functie van het denken: duiding van het hetgeen we waarnemen en op basis daarvan – soms razendsnel – handelen (steek ik wel of niet over?). Helaas heeft deze superhandige denkfunctie ook zijn keerzijde. Allereerst natuurlijk omdat we daarmee onze eigen exclusieve werkelijkheid creëren en alleen een heldere communicatie daarover ons ‘in de buurt’ van de ander kan brengen. Minstens zo misleidend is de ‘normatieve’ werking van ons denken. Bij de oefening tot portrettekenen liet ik me (in eerste instantie) niet leiden door wat ik zag, maar door hoe het object er uit behoorde  te zien. In meer algemene zin zou je ook kunnen zeggen, dat we in zo’n geval niet kijken, maar vergelijken. Het (ideaal-)beeld dat we in ons hoofd hebben, is dan immers bepalend. Zo drong het besef weer door dat kijken een kunst op zich is (en, zo leerde de workshop ook, kijken naar kunst al helemaal!). Bevrijdend is daarbij het inzicht dat zuiver kijken ‘probleemloos’ is; problemen dienen zich pas aan, zodra het denken zich ermee bemoeit.